- Marc Padou, All the light on me, 2021.
“De zwarte ervaring bekijken door het prisma van vreugde staat centraal in ‘When We See Us’, een uitgebreid overzicht van zwarte figuratieve kunst van de afgelopen eeuw in Bozar in Brussel tot 10 augustus. Deze tentoonstelling weigert pijn en onrecht op de voorgrond te plaatsen”, zegt co-curator Koyo Kouoh, directeur van het Zeitz MOCAA Museum of Contemporary Art Africa dat achter de tentoonstelling zit die nu door Europa toert. Met 155 schilderijen van 118 kunstenaars, daterend uit de jaren 1930 tot nu, is de tentoonstelling een uitbundige en genuanceerde showcase van zwarte zelfrepresentatie. Door de vele manieren te vieren waarop kunstenaars uit Afrika en zijn wijdverbreide diaspora hun ervaringen verbeelden, draagt de tentoonstelling bij aan een kritisch discours over Afrikaanse en zwarte bevrijding, benadrukken Kouoh en haar co-curator Tandazani Dhlakama.”
Ik moet denken aan een gesprek met Nina Jurna die vertelde over hoe ze voor de eerste keer met haar zoon Zen naar het Rijksmuseum ging. Hij keek naar de vele werken daar maar werd zichtbaar enthousiaster bij werken over Indonesië en werken waar (ook) zwarte personen te zien waren. Representatie, herkenning is een sleutel om toegang te krijgen tot een werk. Waar het ‘kijken naar’ ‘echt zien’ wordt, waarmee een werk zeggingskracht krijgt en je aandacht houdt.
Pas als het werk je aandacht houdt, ga je andere dingen zien. Pas als je veel werken ziet die je aandacht houden kan je beoordelen. Dat merk ik ook hier als ik de tentoonstelling ‘We See Us’ bezoek met Sharelly Emanuelson, kunstenaar uit Curaçao. Ik nam aan dat ze het tof zou vinden, maar ik was toch alsnog verrast door wat het met haar deed. Dat heeft denk ik ook te maken met dat ik in Amerika al zoveel tentoonstellingen met alleen werken van zwarte kunstenaars gezien heb. Maar in Europa komt dat nauwelijks voor realiseer ik me weer. Ik was daardoor toch alsnog weer verast door de zichtbare enorme impact van het voor de eerste keer een tentoonstelling bezoeken van deze schaal waarin iemand zichzelf in ieder werk herkent en gerepresenteerd weet.
Zeker hier waar het een overweldigend aantal werken waar ze zichzelf gerepresenteerd ziet, allemaal in dat ene medium schilderen, zie ik daar en dan dat ze eindelijk kan nadenken over alles wat ze ziet, voorbij die herkenning. Wat ze echt vindt en hoe ze zich verhoud tot de gebruikte stijl, techniek, vorm, visuele taal. Nu we door verschillende ruimtes lopen vol met werken waar ze direct toegang heeft door representatie en dus herkenning van referenties, context, en perspectief, zie ik letterlijk hoe ze zich kan focussen binnen al die veelheid van werken. Ze kan ervaren welke werken haar het meeste aanspreken en waarom. Hier kan ze zich onderdompelen in de breedte van de schilderkunst, en zich vrij voelen in die veelheid van werk, een mening, een opinie te verwoorden over de individuele werken, de dialoog tussen de werken, de manier waarop werken geïnstalleerd zijn over het gekozen narratief van de tentoonstelling.
Hier in BOZAR, voorbij de blijdschap van de herkenning in een enkel schilderij in een tentoonstelling, kan ze zich vrij voelen om de verschillen te zien tussen werken voorbij een oncomfortabele ‘wit-zwart’ vergelijking. Kan ze zich vrij voelen werken van zwarte makers te boordelen over wat zij vanuit haar vakgebied de kunst een kwalitatief goed werk vindt en waar ze het werk kan plaatsen binnen de algemene kunstgeschiedenis. En bovenal hier kan ze ook ontdekken waar ze persoonlijk op aangaat, haar smaak is, waar ze gewoon van houd als mens naast een beoordelen van kunsthistorische of technische kwaliteit van een werk.
Voor mij het publiek observerend werd ook duidelijk dat deze tentoonstelling een zelfde impact heeft op ‘wit publiek’ dat daar in groten getalen aanwezig was. Ook zij konden, nu pas, hetzelfde doen. Ook nu pas kon het ‘wit publiek’ werken beoordelen voorbij een ‘wit – zwart’ vergelijking. De enige vergelijking die te maken is, is een vergelijking van al deze ‘zwarte’ werken en daardoor kan ook een ‘wit publiek’ nadenken over welke werken hen aanspreken en waarom, voorbij exotisme van ‘zwarte lichamen’, voorbij ‘otherness’. De gesprekken tussen bezoekers die ik hoorde, de manier waarop het ‘witte publiek’ aandacht had voor alle werken in deze tentoonstelling was er een die ik eerder nooit ervaren had in Europa. Met het plotselinge overlijden van curator Koyo Kouoh gedurende de looptijd is: ‘We See Us’ daardoor een historische impactvolle nalatenschap.
Chemu Ng’ok, Kenia.
Firelie Baez, DR.
Katlego Tlabelo, Zuid-Afrika.
Meloko Mokgosi, Botswana.
Moke Congo en Charles White, VS.
- Tokudagba Benin
KOYO KOUOH (24 december 1967 – 10 mei 2025) was een Kameroens-Zwitserse kunstcurator. In 2015 beschreef The New York Times haar als “een van Afrika’s meest vooraanstaande kunstcuratoren en -managers”, en van 2014 tot 2022 werd ze jaarlijks door ArtReview uitgeroepen tot een van de 100 meest invloedrijke mensen in de hedendaagse kunstwereld. Kouoh groeide op in Kameroen en later in Zwitserland. Als volwassene verhuisde ze naar Dakar, Senegal, om een kunstcarrière op te bouwen, te werken als onafhankelijk curator en een kunstenaarsresidentie en tentoonstellingsruimte op te richten, de RAW Material Company. In 2019 werd ze benoemd tot directeur van het onlangs geopende Zeitz Museum of Contemporary Art Africa, in Kaapstad, Zuid-Afrika. Als directeur “positioneerde ze het museum op het snijvlak van hedendaagse kunst door het panafrikanisme te verdedigen en kunstenaars uit het continent en zijn diaspora te promoten.” In 2024 werd ze aangesteld als artistiek directeur van de Biënnale van Venetië in 2026 tot haar plotselinge dood in mei 2025.
WHEN WE SEE US Nog te zien t/m 10 augustus 2025
BOZAR Centre for Fine Arts
Rue Ravensteinstraat 23
1000 Brussels
Offices: Offices : +32 (0)25078430
Tickets: tickets@bozar.be
Call center: +32 (0)25078200
https://www.bozar.be/nl/kalender/when-we-see-us
PHOTOS COPYRIGHT:
Sasha Dees // met dank aan en in geval van toepassing met toestemming om gratis ongelimiteerd qua tijd te publiceren in dit artikel op Trendbeheer door de betrokkenen (makers/fotograven/locaties).
De tentoonstelling was meer dan mooi. Het was prachtig, inspirerend, de levensenergie spatte van de doeken af, ieder met een eigen identiteit en met een ongeëvenaarde kracht en schoonheid. Ik ben er 3x doorheen gelopen en had het graag nogmaals gezien.
Fijne review, Sasha! Je beschrijving is spot-on. Het raakte mij zo dat ik er met mijn familie naartoe moest, zodat zij het ook konden ervaren. Drie generaties realiseerden zich dat ze zoiets nog niet eerder hadden meegemaakt. Het was bijzonder om samen te zien, te beleven en erover te discussiëren: wat het met je doet en waarom sommige werken je raken. Extra mooi was het om werken te bespreken die deden denken aan Suriname. Naast alle kunstwerken vond ik de tijdlijn indrukwekkend, omdat die inzicht geeft in het gezamenlijke en consultatieve onderzoeksproces van de tentoonstelling.
Thanx lieve Sas!
We hebben achteraf nog lang getafeld om zo onze favorieten te bespreken… en dat waren er heel veel!
Gelukkig hebben we het naslagwerk in huis gehaald en kan ik op m’n gemak deze bijzonder mooie expo laten bezinken.
Mooi artikel! Ik had hetzelfde gevoel. Letterlijk een tentoonstelling waarin we door onze eigen ogen naar onszelf kunnen kijken. Ik had niet verwacht dat zo’n grote tentoonstelling zou zijn. Elke keer als ik een nieuwe zaal binnenliep maakte m’n hart een sprongetje. Wilde niet dat het voorbij was. Heel inspirerend.