- Broken circle, en haar iets minder bekende tegenhanger, spiral hill.
3.5 uur met de trein, het regent en het waait. Ik voel dat deze hele excursie niets anders dan teleurstelling kan voortbrengen, er is immers nog nooit iemand naar de Mona Lisa gegaan zonder het louvre te verlaten met de teleurstelling ‘ik dacht dat hij groter was’.
(een bericht van Geertje Brandenburg)
Een touringbus bracht ons van de deprimerende park en ride van station Emmen-Zuid naar de voormalige zandgroeve waar het werk van Smithson ligt.
Geen bombarie of bezoekerscentrum, alleen zongebleekte foto’s die waarschijnlijk niet zijn vervangen sinds de realisatie van het werk in 1971. We worden ontvangen door een groep enthousiaste en ongetwijfeld tot op het bot natte vrijwilligers, die ons ondanks het weer met plezier meebrachten naar het werk.
Want het werk is niet open voor het publiek, het ligt midden in een oude zandgroeve op privéterrein. Dit was de laatste bezoekersdag die gepland stond voor de voorziene toekomst, en na de ongelooflijke fomo die ik kreeg van het niet bezoeken van het laatste werk van Christo in Parijs in 2021, kon ik dit niet aan me voorbij laten gaan.
Het pad de zandgroeve in is steil en modderig, en eenmaal daar gekomen lijk je een andere wereld binnen te stappen, het water waarmee de afgraving gevuld is is een heldere kleur blauw die water in Nederland niet kent. Het mos heeft buitenaardse tinten bruin, rood en groen aangenomen. En de wereld om je heen lijkt te vervagen door de wal van zand die je omringd. Tussen het afgravingsmeer en de wal loop je naar het werk van Smithson toe, van veraf lijkt er weinig te zien, een berg met overgroeide planten en een kei die aan de rand van het meer drijft.
Maar hoe dichterbij je komt hoe meer de broken circle en haar tegenhanger de spiral hill zich vormgeven. Alsof een gigantische oerslak haar huis heeft achtergelaten aan de natuur ligt spiral hill tegen de wal van de afgraving aan, de beplanting buigt langzaam naar de grond toe, een zucht naar de tijd die is vergaan sinds het bouwen van het werk.
Hoewel ik broken circle al 100.000 keer op foto’s heb gezien – ik herinner me nog goed de uitleg van meneer Reij tijdens de kunstgeschiedenislessen van de 4e klas – is het ervaren van het werk zelf een compleet andere.
De twee werken zijn onmogelijk tegelijkertijd in beeld te krijgen, om het ene werk in het oog te hebben moet je het andere werk fysiek ervaren. Om broken circle te zien moet je de spiral hill volgen, de spiraal die zichzelf opeet totdat je in haar midden naar beneden kijkt en de broken circle ziet liggen. Vanuit het centrum van het ene werk trekt je oog naar het centrum van het andere.
De kei die het midden van het ‘oog’ van de broken circle vormt, ligt hier trouwens niet met opzet. Toen het werk in 1971 werd gegraven en gebouwd, kwam de kei tevoorschijn uit het zand. Een kei die daar is neergelegd in de laatste ijstijd. Toentertijd had men niet de middelen om de grote steen te verplaatsen en dus bleef hij liggen, wachtend totdat Smithson terug zou keren naar Nederland om hem te begraven onder het oppervlak van het werk of juist te laten liggen.
Smithson keerde nooit terug naar Nederland om het probleem van de kei op te lossen, in 1973 overleed hij terwijl hij een ander van zijn earthworks fotografeerde vanuit een vliegtuig.
Dus de kei ligt nog steeds zoals Smithson zelf zei nog steeds ‘in het oog van de tornado, een waarschuwing uit de ijstijd’. Iets wat verborgen had moeten worden ligt hier nog altijd aan het oppervlak.
Broken circle spiral hill, dat ooit als tijdelijk was gemaakt in opdracht van het Sonsbeek, ligt er nog steeds.
Het land is verkocht aan een projectontwikkelaar, en de vroegere eigenaren van de steengroeve, die het werk al die tijd hebben onderhouden, zijn vertrokken.
De broken circle lijkt steeds verder te bezwijken onder het continue breken van het water aan haar kust, de spiral hill vergroeit met het landschap om haar heen.
En ik vraag me af of dat zo ernstig is? Een stem in mij schreeuwt over het behoud van het enige werk van Robert Smithson buiten de VS. En een andere stem vraagt zich af of dit niet ook het mooie is aan het werk, het overlaten aan de entropie waardoor Smithson zo gefascineerd was.
Maar ik ben ook hypocriet en zou het zo mooi vinden om het werk nogmaals te ervaren, niet in de stromende regen van het buitenaardse moeraslandschap – waar het werk langzaam wordt opgegeten door het water-, maar in de zon, met een lage waterstand, op een dag dat het werk hersteld is en je ook de broken circle mag betreden om vanuit haar oog omhoog te kijken naar de spiral hill.
Ik hou in ieder geval de website van de broken circle in de gaten, in de hoop dat er snel weer afspraken komen voor renovatie en nieuwe bezoekmomenten.
Ook een leuke podcast over het werk (om te luisteren wanneer je 7 uur in de trein zit om 1 kunstwerk te bezoeken) https://open.spotify.com/episode/7c74rjOYMkM7MmSTaZr6xx
Geweldig en buitengemeen jaloers – wij wilden al heel lang dit ook eens, maar doen het dan uiteindelijk niet; met hoevelen (of hoe weinigen) gaat zo’n excursie van start? Of gaat er de hele dag busvervoer van/naar? En dan in februari, wat een goed idee, lekker nat en soppig!
Hoeveel mensen passen er in 1 touringbus? Dat is hoeveel mensen denk ik, het was uitverkocht maar verwacht dat veel mensen niet waren komen opdagen. Het weer voegde veel toe aan de absurde sfeer van de dag;)
hhey, daar was ik ook