‘Censuur’ (controle op publicaties, films en informatie en die verbannen (deels) uitwissen): associëren we met totalitair, autocratisch, dictatoriaal bestuurlijke macht, en automatisch met gebieden buiten West Europa. West Europa claimt de democratie (bestuurlijke macht), cultuur en wetenschap (kennis), en waarden als gelijkwaardigheid (kennis en macht keuze van iedereen) met vrijheid van informatie, hoog in het vaandel.
In West-Europa is een groeiende groep bewoners vooral door het ‘plotsklapse’ autocratisch regime in de VS meer bewust geworden dat kennis = macht, en dat als kennis toegankelijk is voor iedereen, dat bedreigend is voor veel huidige machthebbers. Dat kunnen leven in een democratie en gelijkwaardige toegang en vrijheid hebben tot kennis en informatie (net als vele andere rechten overigens) verre van een vanzelfsprekend individueel recht is. Het is iets wat je plotsklaps als persoon kan verliezen, je afgenomen kan worden. Het is geen geboorterecht, maar een zwaar bevochten verworvenheid. Meer een geboorteplicht/verantwoording om het te beschermen en voortdurend voor te blijven strijden. De gevolgen, om die plicht wel of niet uit te voeren, kunnen niet afgeschoven worden naar ‘elders’ maar is een persoonlijke aansprakelijkheid.
Die ‘strijd’ van, vermoed ik vaak niet bewust gekozen, voorvechters voor vrijheid van verwondering, verbeelding, kennis en informatie, tegen de nooit ophoudende, soms willekeurige, plotsklapse en onverwachte, aanvallen daarop vanuit ‘staat’ en ‘religie’, door de eeuwen heen tot het nu, hier in West Europa, is te zien in de deze maand geopende kleine maar fijne tentoonstelling: ‘Gevaarlijke boeken, 500 jaar wetenschap onder vuur’ in Teylers Museum in Haarlem.
De Teylers bibliotheek heeft een bijzondere collectie van wetenschappelijke boeken van West Europese wetenschappers. Bijzonder omdat het over allerlei onderwerpen gaat en binnen die onderwerpen er bij Teylers publicaties (niet allemaal te zien natuurlijk) van zeer uiteenlopende, controversiële, vernieuwende, fundament leggende, baanbrekende, tegenstrijdige, in vergetelheid geraakte, door nieuwe en voortschrijdende inzichten en theorieën later onwaar bewezen, verouderde, naar het rijk der fabelen gestuurde, en juist stand houdende theorieën en inzichten te vinden zijn. In de tentoonstelling zien we een heel aantal unieke publicaties die door de eeuwen heen op enigerlei moment verboden en/of deel uitgewist werden door West Europese kerk en/of staat die zich bedreigd voelden door de inhoud van de boeken: te kritisch, te vernieuwend, te uitdagend, te vult u maar in ….
Meer weten ook over verboden boeken en ‘uitwissen’ in Nederland? Check dan ook deze podcast gemaakt door Didi Vonk voor Teyler open.spotify.com/episode/2JLyTYo8YigSObapQ6luJb
Teylers Museum is het oudste museum van Nederland een plek voor kunst en wetenschap. (Stichting) Teylers werd in 1784 postuum opgericht door de zeer vermogende handelaar (in wol en zijde) / bankier en verzamelaar Pieter Teyler van der Hulst (1702 – 1778) met in zijn testament vastgelegde instructies: een plek voor kunst en wetenschap. In zijn testament geeft hij de leiding aan vijf van zijn vrienden. Volgens de filosofie van de verlichting, geloofde Teyler: “dat de verspreiding van kennis over kunst en wetenschap onder alle burgers zal leiden tot een betere samenleving”. Teyler was een fervent verzamelaar van kunst en wetenschappelijke objecten en had een grote fascinatie voor filosofie en theologie, Teyler was mennoniet (Amish zijn de bekendste hedendaagse mennonieten).
Anno 2026 heeft het museum nog steeds vijf directeuren. Zij lieten een presentatiehal ontwerpen dat op het terrein achter het woonhuis gebouwd werd en in 1784 opende met een deel van de verzameling van het echtpaar. De ovale ruimte is nog steeds een groot onderdeel van het huidige museum.
Door de eeuwen heen kwamen er uitbreidingen zoals een laboratoriumruimte waar Nobelprijswinnaar voor Natuurkunde Hendrik Antoon Lorenz tot zijn overlijden (1909 – 1928) werkte. In de huidige samenleving waar we onmiddellijk resultaat willen zien, vergeten we soms hoe lang het duurt, hoeveel denkwerk, verbeelding en experimenten en investeringen nodig zijn voor iets echt goed tot ontwikkeling komt.
Lorenz, zo leren we in een theatrale tour waar je je een paar keer per dag voor kan aanmelden (super leuk voor kinderen ook!), is bekend door zijn elektronentheorie en lorentztransformaties. Hij heeft een grote rol gespeeld bij de vorming van de fundamentele ideeën van de theoretische natuurkunde en deed belangrijke contributies aan Quantum fysica. In zijn werkkamer zien we een briefwisseling die hij had met een jonge fan: Albert Einstein en ook berekeningen en middelen die hij gebruikte in de acht jaar waar hij aan oplossingen voor het afsluiten van de Zuiderzee (de Afsluitdijk) werkte. Als afsluiting van de theatrale tour horen en zien we de vonken van de grote elektriseermachine afspatten en knetteren die permanent in het museum geïnstalleerd staat.
Het woonhuis aan de Damstraat 21 is verbonden aan het museum en is in de oude staat als woonhuis te bezichtigen. Er is een film over het werk wat restaurateurs blijven doen in het woonhuis en op dit moment ook van kunstenaar Johan Nieuwehuize (johannieuwenhuize.nl/projects/pieter-teylers-huis) die een tentoonstelling maakte met foto’s waarin hij het woonhuis als kunstenaar vastlegde.
Verder bijvoorbeeld ook de prentenkamer waar hedendaagse tekeningen / prenten te zien zijn. Testamentair is vastgelegd dat er permanent werken van huidige kunstenaars aangekocht moeten blijven worden voor ‘een levende collectie’.
Gevaarlijke boeken nog te zien t/m 30 augustus 2026
TEYLERS MUSEUM
Spaarne 16, 2011 CH Haarlem
Open: 10.00 tot 17.00 uur (maandag gesloten)
Foto copyright:
Sasha Dees/Trendbeheer, publiek domein, en indien relevant (pers)foto’s met dank en toestemming van kunstenaars en/of musea voor ongelimiteerd gebruik voor online gebruik bij de artikelen op Trendbeheer.
Leave a Reply