XR en Digitale Cultuur @ Rotterdam Artweek

Het Nederlandse kunstveld beweegt zich internationaal op het gebied van digitale cultuur en XR (immersief, niet altijd digitaal overigens) werk in het voorfront. Met IDFA DocLAB, onderdeel van het Internationale Documentaire Festival in Amsterdam als internationaal, invloedrijk, toonaangevend, immersief / nieuwe media platform.

En makers als Celine Daamen en Aron Fels waarover in 2023 alle Nederlandse media berichtten toen hun werk Songs for a Passerby, een prijs won in Venetië Immersief en Michel van der Aa’s wiens ‘From Dust’ dat winnaar werd van de tweede editie Cannes Immersief ook weer een piek in media aandacht voor het XR medium gaf. Iedere piek in positieve enthousiaste media aandacht levert voorlopig nog steeds een groei in interesse bij een groter algemeen publiek op.

Er is veel innovatie en experiment, er wordt druk geïnvesteerd en het veld is voortdurend in beweging. Zoals in alle industrieën gaan dingen goed en fout, zijn er pieken en dalen, betrokkenen te vroeg, op tijd of te laat ‘in de markt’, en komen en gaan support, organisaties, instituten, platforms, makers, investeringen, enz.

Zo kregen we tot grote schrik en schande begin dit jaar te horen dat EYE Filmmuseum in de reorganisatie, na een laten we zeggen niet efficiënt noch oplettend financieel beheer door de directie/bestuurders de afgelopen tien jaar, dat het alle XR activiteiten incluis al het betrokken personeel die jarenlang met grote passie en inzet van invloed waren op het grotere XR-veld per april dit jaar afstoot.

Aan de andere kant groeit het aantal organisaties in XR alsook de mogelijkheden waar XR-werken vertoond kunnen worden gestaag door in Nederland. Imagine Festival (fantasie en horror) jaarlijks in November/December presenteert naast films in een aparte ruimte in de Hallen in Oud West een door Stanislaw Liguzinski samengesteld programma met een tiental VR werken.

De afgelopen editie (November/december 2025) presenteerde hij daar ook zijn eigen werk ROAMance, een van mijn favoriete interactieve multi-user werken op DocLAB 2024. Op twee verschillende locaties, onafhankelijk van elkaar in de tentoonstelling ga je met die onbekende ander op een blind date.

Je leert de andere persoon kennen door antwoorden te geven op vragen en dingen samen te doen. Supergave ervaring, interactief en gewoon echt leuk om met zijn 2-en ook samen de eigen omgeving (landschappen, een club, enz.) te (her)ontwerpen. Aan het eind van de ervaring kan je aangeven of je de ander ook in het echt wil ontmoeten.

Ik miste dit jaar het digitale programma wat sinds dit jaar samengesteld wordt door Eva Langerak bij IFFR in januari/februari want ik zat op Curaçao andere dingen te doen. Ik ging wel eerder deze maand (maart) ging ik wel naar het jaarlijkse KABOOM animatie festival met edities in Utrecht en Amsterdam.

Ook KABOOM, onder de bezielde artistiek directeur Aneta Ozorek en haar team presenteert jaarlijks een tiental VR werken naast panels en gesprekken over actuele discussiepunten in XR, en geeft ruimte voor ontmoetingen tussen makers, producenten en presenterende platforms. Dit jaar presenteerden ze onder andere ‘Lesbian Simulator’, een debuut van jonge queer maker Iris van de Meulen (wereldpremière DocLAB 2025) geproduceerd door de gerenommeerde ook in Utrecht gevestigde XR Studio Biarritz. Een toffe ook hier weer multi-user interactieve manier om persoonlijk te ervaren wat queer vrienden aan negatieve en positieve ervaringen hebben.

In de Rotterdam Art Week 2026 deze week, zie ik ook hier een groeiend aantal werken in het immersieve en digitale cultuur domein. Niet alleen op de beurs in AHOY maar ook tijdens de Rotterdam Art Week geopende Autonomous tentoonstelling samengesteld door Ine Gevers bij Brutus:

‘In een wereld die wordt gedreven door kapitalistische efficiëntie worden algoritmen, data en AI ingezet om het menselijk denken te reduceren tot een optimaal presterende hulpbron… en wordt neurodiversiteit daarom snel als een defect gepresenteerd… Autonomous verschuift dit perspectief en presenteert neurodiverse denkwijzen niet als beperkingen, maar als essentiële vormen van verzet en bevrijding (deze kan je nog zien t/m 14 juni 2026)’.

Ik zie bij Brutus er onder andere werken van Nederlandse makers Abner Preis en melanie bonajo die beide al jarenlang goed en steady bezig zijn. Ik herken de installatie ‘From the Society of the Spectacle to the Consciousness Industry’ van Warren Neidich, hiermee is de link tussen Nederland en Taiwan die ook maakte dat ik weer veel actiever werd in dit veld maar weer eens gelegd.

Ik zag het werk in 2023 opgesteld tijdens een conferentie, waar ik hem ook ontmoette, in het Ditigal Art Center in Taipei. De conferentie met een panel waarin Neidich ook deelnam was georganiseerd door de in Nederland gevestigde kunstenaar Hsiang-Yun Huang ze publiceerde later ook een interview met hem als onderdeel van haar promotie.

Abner Preis

Andrea Khora

Inzes Sieulle

Jennifer kanary

melanie bonajo

Warren

Deze maand opende ook weer de jaarlijkse open call voor IDFA DocLAB don’t sleep on it, want later dit jaar (12-22 november) zal alweer de 20e editie van IDFA DocLAB plaats vinden. Voor context: Binnen de A-festival is DocLAB het langst lopende programma in Europa, in de VS begon Sundance ook in 2007 met New Frontier programma samengesteld door Shari Frilot. In Europa kreeg Venetië pas tien jaar later het immersief platform en in 2024 dus pas heel recent kwam het immersieve platform in Cannes. Reden voor DocLAB om dit jaar te mogen uitpakken voor deze viering lijkt me? Er wordt hier in Nederland door dit internationale platform en hun ‘support system’ al 20 jaar keihard gewerkt, geïnvesteerd en gebouwd aan het immersieve en digitale cultuur veld.

Kunstenaars van over de hele wereld dromen hun werk te mogen presenteren in het door Caspar Sonnen en Nina van Doornen samengestelde programma. Al jaren worden de presenterende kunstenaars in DocLAB technisch ondersteund en hun werken geïnstalleerd door internationaal erkende Nederlandse bedrijven als long time pionier WeMakeVR, en door de ontstane ruimte van het groeiende medium en markt, Popkraft opgericht door een volgende generatie ondernemers.

Ieder jaar in november reizen alle relevante internationale spelers af naar Amsterdam om XR werk te zien in de Brakke Grond en in de Dome van het Plantetarium Artis, kunstenaars te ontmoeten, en deel te nemen aan de industrie conferentie, panels, onderzoeken in samenwerking met MIT en markt.

Maar wederom terug naar Rotterdam: afgelopen november (2025) ging naast het eerder genoemd ‘Lesbian Simulator’, ook het indringende immersieve werk ‘36.000 Ways’ van Karim Ben Khelifa in wereldpremière bij IDFA DocLAB. Dit werk werd ook nu weer gepresenteerd tijdens de 13e editie van TEC ART in het Museumpark en Nieuwe Instituut onderdeel van Rotterdam Art Week met als thema: ‘Learn to Love the Bomb?’

‘War is here. War is now. War is normal’.

’36.000 Ways’ was het werk dat mij het meest aansprak afgelopen DocLAB. Het raakte me, een intiem en emotioneel werk. Je voelt en ervaart niet alleen mentaal maar ook werkelijk fysiek de gevolgen van oorlog. Je staat op een paneel in een kleine ruimte waar je omringd wordt door scherven van een bom (verzameld in Oekraïne). Volgens de instructie doe je een koptelefoon op en pak je een voor je liggende metalen scherf op die je vanaf dan in je hand houdt. Vanaf het moment dat je de scherf oppakt, wordt je hartslag gedetecteerd, die je terug hoort en voelt natrillen in je lijf: boem, boem….

Ik ben vast niet de enige die zelf of nabije vrienden heeft die, naasten verloren. Ouders, partners, kinderen, kleinkinderen, familieleden en vrienden die geraakt werden door een of meerder scherven zoals de scherf die je in je hand houd, in de oorlogen die in de afgelopen 5 jaar zowel ver als nabij in gang gezet zijn. De eerste keer dat ik de ervaring deed kneep het mijn adem af en had ik pas na afloop door dat de tranen over mijn wangen stroomden. Ik moest me herpakken voor ik naar buiten liep. De overige dagen van het DocLab ging ik iedere dag als een mantra de ruimte weer in. Om de zinloosheid van oorlogsleed te blijven voelen in mijn lijf en ziel, de mensen die niet langer fysiek aanwezig zijn te eren, en herinnert te worden dat kunst onrechtvaardigheid en onmenselijkheid zichtbaar, tastbaar en (in)voelbaar maakt, en de hoge noodzaak en waarde van kunst te (blijven) maken, faciliteren en presenteren bevestigd te zien.

In het kader van voorbereiding bij TECART ook video werken Neutral 1 en Neutral 2 van de vorig jaar op de Rietveld afgestudeerde Jeonghwan Jeong. Hij geeft de kijker demonstraties over hoe we ons kunnen verdedigen: jonghwan.nl/WORKS

Het interactieve werk/spel ‘The Voyeur of Utter Destruction’ van het Groningse WERC Collective waar je een bom koopt om die vervolgens op een stad naar keuze te gooien is een variant op het werk/spel ‘Ultima Thule’ (2000) van Robbert van der Horst dat ik in 2016 in de door mij samengestelde tentoonstelling UNLAND presenteerde in CBK Zuidoost.

Bezoekers moesten destijds met een zoeklicht op zoek konden naar verstekelingen in een schip en konden dan via een drukknop al dan niet proberen de verstekeling zichtbaar maken door een zoeklicht op ze te schijnen. Beide werken laten bezoekers (althans dat hoop je dan toch maar) de ongemakkelijke spanning voelen tussen het individuele persoonlijke euforisch gevoel van winnen versus de realiteit van rampzalige negatief leven veranderende gevolgen voor betrokkenen door jouw keuze.

Voor zover maar weer eens een ‘longread’ over de digitale cultuur en XR veld… deed ik dat eerder al geinspireerd door een bezoek aan New York: https://trendbeheer.com/2024/08/19/new-york-digitale-cultuur/ nu dus door mijn bezoek aan Rotterdam Art Week …. wordt vast wel weer een keer vervolgd!

ROTTERDAM:
Rotterdam Art Week https://www.rotterdamartweek.nl/
TEC ART https://tecart.nl/
Nieuwe Instiuut https://nieuweinstituut.nl/
Brutus https://brutus.nl/
IFFR https://iffr.com/en/pro-immersive-2025
Upscale xR https://upscalexr.com/

AMSTERDAM:
IDFA DocLAB https://festival.idfa.nl/en/new-media/
Imagine Festival Amsterdam https://www.imaginefilmfestival.nl/
We make VR https://wemakevr.com/
Popkraft https://www.popkraft.nl/

UTRECHT:
KABOOM https://www.kaboomfestival.nl/selection/
Studio Biarritz https://studiobiarritz.nl/

GRONIGEN:
WERC https://werccollective.com/

Foto copyright:
Sasha Dees/Trendbeheer, publiek domein, en indien relevant (pers)foto’s met dank en toestemming van kunstenaars en/of musea voor ongelimiteerd gebruik voor online gebruik bij de artikelen op Trendbeheer.