Laatste stop Yayoi Kusama @ Stedelijk

“Was the beauty of the end of one’s life nothing more than an illusion?”
(Kusama – Song of a Manhattan Suicide Addict)

Afgelopen weekend opende de blockbuster ‘Yayoi Kusama’ in het Stedelijk Museum in Amsterdam, het is de laatste stop van deze overzichtstentoonstelling die een periode van bijna een eeuw beslaat, het oudste werk van de kunstenaar in de tentoonstelling is van toen ze 10 jaar oud was. De Europese curatoren werkten in voortdurende samenspraak met het studio management van Kusama in Tokyo vijf jaar lang aan het samenstellen van de tentoonstelling en bijbehorende catalogus.

In deze eeuw werd Kusama bij het grote publiek vooral bekend door de nu vooral entertainende spiegelruimtes waar je jezelf oneindig terug ziet komen en de pompoenen met stippen (polka dots) die de hele wereld overgingen zowel fysiek als online door de vele ‘selfies’ op sociale media. De vele commerciële immersieve ruimtes van tegenwoordig als Fabrique Lumiere, Mercer Lab in New York en NXT Museum hier in Amsterdam danken hun bestaan mede aan Kusama en haar fascinatie met oneindigheid.

Ook in deze tentoonstelling komen de liefhebbers van dit soort ruimtes aan hun trekken. In de pers en op socialemediakanalen zijn het vooral die beelden die voorbij komen. Een door de studio speciaal voor het SMA ontworpen indrukwekkend spektakel van grote opblaasbare gele tentakels met zwarte stippen vullen de hele ruimte op de bovenste verdieping van het museum met in het midden een ‘infinite spiegelruimte’ waar je jezelf dan weer oneindig maakt tussen nog weer meer opblaasbare gele tentakels met zwarte stippen (binnen de tijdsloten kan je er met 10 personen tegelijkertijd in voor maximaal 1 minuut).

Sociale media influencers kunnen met selfies lekker oneindig x oneindig bezig zijn zichzelf oneindig de oneindigheid in te archiveren en dat is digitaal dus (gen)AI kan aan die vastlegging van ‘de self’ ook weer oneindig snel oneindig bijdragen.

Alle gekheid op een tentakel, de tentoonstelling is gelukkig ook voor de ‘hoge kunst’ liefhebber interssant. Het zijn de oudere werken van Kusama in de enorme kelderverdieping die de tentoonstelling verrassend en interessant maken. Daar zie je hoe het huidige commerciële decoratieve werk wat wereldwijd aan de lopende band geproduceerd wordt voor ‘blockbuster’ presentaties en de explosie van merchandise die daaruit voortkwam ontsproot uit haar vroege verbeelding en fascinaties.

Bij binnenkomst zie je tekeningen van een 10 jarige Kusama waar de stippen al aanwezig zijn, stippen (en pompoenen) zijn en blijven overal, vanaf de al vroege schilderijen, performances en foto en video documentatie daarvan en sculpturen.

Super tof is de ontwikkeling van haar fascinatie met oneindigheid te zien van abstracte tekeningen, schilderijen, en etsen waarvan er veel nooit eerder te zien waren in Europa naar de eerste spiegelwerken, eerst een sculptuur dan een ruimte. Ook te zien zijn de publicaties die ze maakte en de briefwisseling met Georgia O’Keeffe.

In 1957 vertrok ze uit Japan en woonde en werkte in de daaropvolgende vijftien jaar in de VS en verbleef lange periodes in heel Europa. In het Stedelijk natuurlijk de Kusama werken uit de eigen collectie en verwijzingen naar haar korte en lange verblijven in Nederland in de jaren zestig. In die periode werd er twee keer werk van haar gepresenteerd in het Stedelijk in groepstentoonstellingen van de nul-groep. Heel grappig op een vertoonde groepsfoto zie je hoe kort Kusama (vooraan anders zou ze uit het zicht zijn verdwenen vermoed ik) is vergeleken bij al die lange Nederlanders.

Ook te zien zijn video’s uit die hippie jaren zestig periode van performances/happenings in Nederland o.a. in Mickery galerie waarin groepen ronddartelende poedelnaakte Nederlanders zich door de (geklede) Kusama lieten beschilderen met stippen (sommigen met een sok over hun piemel). Ze verbleef verschillende periodes in Nederland in de jaren zestig, zo woonde ze een maand of zes in een kraakpand in Den Haag en organiseerde daar performances en happenings.

Kortom er is heel wat te zien en voor ieder wat wils. Het tempo hoe je door de tentoonstelling gaat en welk werk je al dan niet aanspreekt en langere tijd wil doorbrengen bepaal je zelf.

Kusama ging in 1973 weer terug naar Japan waar ze zich in 1977 aanmeldde bij een psychiatrische kliniek in Tokyo waar ze op eigen verzoek uiteindelijk vijftig jaar permanent introk en verbleef. Ze had haar studio vlak bij de kliniek en aangezien ze daar vrijwillig woonde, kon ze wanneer ze dat wilde internationaal reizen en haar werk uitvoeren.

Zoals je vaker ziet bij neurodiverse personen ontbrak het Kusama niet aan hoge intelligentie. Haar commerciële werk en merchandise zorgde dat ze geen financiële zorgen had ondanks de vast hoge kosten voor gezondheidszorg en oude dag in de tweede helft van haar 97 jarige leven. Met het opzetten van haar foundation en een deskundige studiostaf verzekerde ze ook het voortbestaan van haar nalatenschap.

Zelf vond ik het vroege werk interessanter. Het spiegel sculptuur, waar je door gaten naar binnen kijkt en door de vele spiegels gereflecteerd wordt en ook anderen ziet passeren en/of bekeken wordt dat wordt iets later een ruimte waar je in stapt ook nog met spiegeltjes. Zoals velen hun inspiratie vonden in Kusama’s werk moest ik terugdenken aan de tentoonstelling van Nick Cave in Mass Moca vermoed dat ook hij geïnspireerd was hierdoor. Ook prachtig de fijnere etsen van nest tekeningen met verschillende patronen en de intrigerende grote monochrome schilderijen uit de vroege VS tijd, waar ze speelt en obsessief los gaat in oneindigheid.

En in een Nederland waar alles inmiddels uit ten treure vastgelegd is in regels en regelgeving die uniform maken en de surveillance door grote bedrijven en de overheid die daarmee extreme controle op ons hebben vind ik het ook heel verfrissend om de video’s van de happenings in een vrij, krakend, socialistisch, bij wijlen anarchistisch Nederland in de jaren zestig terug te zien. Dat regels en controle verwerpen, de vrijheid, het open zijn, die ruimte voor verbeelding, het met volle intentie juist anders zijn en dat bij en van anderen ook te omarmen, WAAR is dat gebleven? Laten we het gaan zoeken!

Afgelopen 14 augustus overleed Kusama in de Seiwa Psychiatriche Kliniek in Tokyo, ze werd 97 jaar.

STEDELIJK MUSEUM AMSTERDAM
Museumplein 10, 
1071 DJ Amsterdam

De samenstelling van de tentoonstelling gebeurde als een samenwerking tussen Fondation Beyeler in Basel (Zwiterserland), Ludwig Museum in Keulen (Duitsland) en SMA. Amsterdam is de laatste stop van de tentoonstelling en is daar nog te zien tot 17 januari 2027.

PUBLICATIES:
• Kusama Catalogus https://www.stedelijk.nl/nl/digdeeper/yayoi-kusama
• The Dutch Years 1960-70 https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.441304958.html/yayoi-kusama/

FOTOS:
Sasha Dees // publiek domein, en indien relevant (pers)foto’s met dank en toestemming van kunstenaars en/of locaties/organisaties voor ongelimiteerd gebruik voor online gebruik bij de artikelen op Trendbeheer.